صادرات ایران به قفقاز

                                                                                        اعظم نره ای

                                                                                     دانشجوی کارشناسی ارشد مطالعات منطقه ای

                                                                                 دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهرضا

                                                                                   زمستان 1390

چکیده :

محوری ترین ارتباط ایران در قفقاز جنوبی تکیه بر منافع اقتصادی و امنیتی می باشد، لذا بر خلاف دیدگاه بعضی از تحلیل گران، جمهوری اسلامی ایران هیچگاه ارتباط خود رادراین منطقه بر پایه ایدئولوژی و ارزش ها و آرمان های دینی بنا نکرده است . به گونه ای که مهمترین اهداف خود را در قفقاز، تأمین امنیت انرژی و توسعه اقتصادی پایدار شمرده است. ایران با راهبردی که از چهار ضلع محوری همکاری و همگرایی کارکردی – اقتصادی؛ میانج یگری و مدیریت بحران؛ موازنه سازی؛ و امنیت همکاری جویانه تشکیل شده است،در منطقه قفقاز منافع و اهداف خود را پی گیری می کند. در این تحقیق به روش تحلیلی و توصیفی در صدد بررسی این پرسش است که صادرات ایران به قفقاز به چه صورت می باشد . و در ادامه با بررسی صادرات ایران به سه کشور این منطقه و تطبیق ارقام در پی اثبات این فرضیه می باشد که بیشترین مبادلات ایران با جمهوری آذربایجان می باشد که متاثر از جایگاه این جمهوری در آن منطقه می باشد.


مقدمه

منطقه قفقازجنوبی از موقعیت ویژه برای ایران برخورداراست.دلایل متعددی دراستراتژیک بودن جایگاه قفقازدر ایران دخیل میباشد.نخستین عنصرراهبرد سیاست خارجی ایران نسبت به قفقازجنوبی،همکاری وهمگرایی درحوزههای اقتصادی وکارکردی به ویژه انرژی وحمل ونقل است ایران ازآغازین روزهای استقلال کشورهای قفقازدرجهت برقراری وگسترش روابط اقتصادی باآنهادرچارچوبه مکاریهای دووچندجانبه تلاش کرده است.ایران در صادرات کالاهای غیر نفتی حداقل در طی سال های ۱۹۹۵ – 1999 دارای تجارت مکملی است . به ویژه اینکه ایران با برخی از کشوره نظیر آذربایجان در ۱۱ بخش ( ۵۲ درصد ) از ۲۱ بخش دارای تجارت مکملی است که در مقایسه با سایر کشورها دارای بالاترین درصد پوشش تجارت مکملی است .سایر کشورها نظیر ارمنستان ، با درصد پوشش ۴۸ درصد بعد از آذربایجان قرار میگرد . به ویژه اینکه ایران با برخی از کشورها نظیر  ازبکستان) ۷۱ درصد(، در مقایسه با سایر کشورها به ترتیب دارای بالاترین درصد پوشش تجارت مکملی می باشد. (فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی شماره 48 - ص 180) در دوران گذار به نظم امنیتی تازه فعالیت های تجاری اقتصادی کشورهای منطقه به شدت متاثر از عامل امنیت می باشد در این شرایط که وجود منابع غنی نفت و گاز انتقال انرژی را به محور سیاسته های دول منطقه تبدیل کرده است  ( فلاحت پیشه ص 34)مشکلات اقتصادی باقی مانده از دوران حکومت کمونیستها و سلطه اتحاد شوروی سابق بر ارمنستان از یک سو و جنگ هشت ساله قره باغ از سوی دیگر ، به مثابه دو گروه علت اساسی بر سیاست و حکومت جمهوری ارمنستان سایه افکنده اند. برخی از این عوامل عمیقا بر وضعیت اقتصادی کشور تأثیر نهاده و موجب تعطیلی بسیاری از کارخانه ها و اخلال در زندگی روزمره و معاش مردنم شده اند . برخی دیگر نگرانی هایی را در مورد محیط سیاسی ، اهداف ملی و استقلال کشور که یگانه دستاورد فروپاشی رژیم شورئی است ایجاد کرده است.یکی از مهمترین مسائل در حال حاضر مشکل تأمین انرژی مورد نیاز مملکت است که نه تنها صنایع بلکه زندگی روزمره مردم را نیز مختل کرده است . در کنار این مشکل اساسی ، مشکل محیط زیست نیز بروز کرده است که خود زائیده مشکل انرژی است . در ارمنستان برای حل مشکل انرژی دست به اقداماتی زده می­شود که در نهایت صدمات جبران ناپذیری را بر محیط زیست این کشور تحمیل خواهد کرد. (سید رسول موسوی ص 659)

فصل اول:

ایران و ارمنستان:

-      جغرافیای طبیعی جمهوری ارمنستان:جمهوری ارمنستان یکی از جماهیر اتحاد جماهیر شوروی سابق است که در منطقه قفقاز و در جنوب رشته کوه های آن قرار دارد . این کشور در عرض شمال بین مدارهای َ51 و  38 تا َ 18 و  41 و در طول شرقی بین مدارهای َ 27 و  43 تا َ 38 و  46 قرار دارد . وسعت این کشور 29740 کیلومترمربع میباشد و با کشورهای گرجستان در شمال ، آذربایجان در شرق و جنوب شرقی ، ترکیه و ایران در غرب و جنوب همسایه می­باشد. این جمهوری که به دریای آزاد راه ندارد ، سرزمینی کوهستانی با تنوع کامل آب و هوایی می­باشد . جمعیت ارمنستان ، در ژانویه سال 1992 ، 566/415/3 نفر بوده است که با تراکم 115 نفر در هر 100 مترمربع دومین تراکم را بعد از مولداوی در بین جماهیر سابق دارد . جمعیت این کشور شامل 3/93 درصد ارمنی ، و بقیه شامل 7/1 درصد کرد ، 5/1 درصد روس و غیره میباشد . 66درصد جمعیت در شهرها زندگی میکنند . تقریبا 60درصد جمعیت این جمهوری در اطراف ایروان پایتخت ارمنستان (با 23درصد از وسعت کل) زندگی میکنند. همچنین کودکان 31درصد ، بزرگسالان 57درصد و افراد بازنشسته 12درصد جمعیت را تشکیل میدهند. (سید رسول موسوی –ص 209)باارتفاع 1800 متر از سطح دریای آزاد، در فلات ارمنستان واقع شده و کوهستانی ترین جمهوری منطقه ی قفقاز می باشد. مساحت ارمنستان 8/29 هزار کیلومتر مربع است( افشردی، ص 49 )

-      وضعیت اقتصادی ارمنستان: حدود 60درصد تولیدات این جمهوری را تولیدات مربوط به بخش صنایع تشکیل می داد و واردات و صادرات کالا بیش از 50 درصد تولید ناخالص داخلی را در دهه 80د شامل می گردید. ص 203 درآمد ملی ارمستان در 1992 یک سال پس از استقلال 3/47 درصد کاهش داشته که در سال 1994 نرخ رشد اقتصادی مثبت دست یافته  است. (افشردی،ص205) الویت های سیاست اقتصادی: برای رهائی از بحران اقتصادی پس از استقلال اصلاحات اقتصادی مبتنی بر نظام بازار آزاد را با تاکید بر آزاد سازی اقتصادی ثبات اقتصاد کلان و تغییر ساختار اقتصاد دنبال نموده است. (افشردی،ص 206) وضعیت تجارت در ارمنستان : در اصول و مبانی تجارت خارجی بسیار ضروری به نظر رسیده و حرکت از نظام اقتصاد متمرکز(افشردی، ص 207 )به نظام اقتصاد بازار به عنوان هدف اصلی در تدوین سیاست های تجاری مورد توجه قرار گرفته است. شرکای عمده تجاری : کشور ایران بعد از کشورهای مشترک المنافع برای صادرات ارمنستان می باشد در سال  1995 ایران  13درصد از صادرات ارمنستان و17 درصد از وردات  عمده ترین شرکای تجاری این جمهوری در داخل و خارج از منطقه بوده اند . اقلام عمده ی صاردرات و واردات: صادرات : طلا – جواهرات – سنگ های غیر گرانبها – مواد معدنی – ماشین آلات و تجیهزات صنعتی و کالاهای عمده ی وارداتی را سوخت مواد غذائی و کالاهای مصرفی تشکیل می دهند .(افشردی، ص 209)

-     دلائل اهمیت ارمنستان برای ج.ا.ا: ارمنستان به عنوان یک شریک تجاری: ارمنستان با توجه به معضلات ژئوپلتیکی به شدت به مواد سوختنی و کالاهای ایران ونیز مسیر ایران برای واردات و صادرات کالا نیازمند است و مسیر ایران برای دسترسی آن کشور به آبهای آزاد تقریباً حالتی استثنائی پیدا کرده است. استفاده مناسب از این فرصت و در اختیار گرفتن بازارهای ارمنستان به عنوان اقدامی دراز مدت و پایدار و نه اقدامی سودجویانه و کوتاه مدت می تواند تامیین کننده ی منافع جمهوری اسلامی ایران تلقی شود.  ارمنستان مقصدی برای مبادله انرژی: با توجه به متفاون بودن فصل نیاز به حداکثر انرژی برق در دو کشور ایران و ارمنستان تبادل انرژی برق میان دو کشور در مقاطع زمانی متفاون می تواند ضمن برطرف نمودن بخش کوچکی از نیاز ایران به انرژی برق در فصل تابستان باعث افزایش وابستگی ارمنستان به جمهوری اسلامی ایران و قدمی در تامین منافع کشور می باشد. (سیدرسول موسوی - ص 384 )

-     روابط دو جانبه ی ایران و ارمنستان ، اقدامات و دستاوردها: در 28 مه 1918 که ارمنستان به استقلال رسید روابط ایران و ارمنستان مرحله ی نوینی نسبت به قبل شروع کرد.(موسوی، ص 385) در سال 1371 حجم صادرات ایران به ارمنستان 6/1میلیون دلار واردات ایران از ارمنستان 1/2 میلیون دلار و مجموع حجم مبادلات 7/3 میلیون دلار بوده است که تا پایان سال 1373 عمدتاً کالاهای حیاتی مورد نیاز مردم ارمنستان به صورت موردی و توسط اشخاص پراکنده ی ایران به ارمنستان منتقل شد اما مرحله تثبت و نهادینه شدن ساختار اقتصادی از 1373 تا 1376 بود که (موسوی، ص 388 )حجم مبادلات تجاری دو کشور از 3/40 میلیون دلار در سال 1373 به 5/82 میلیون دلار در سال 1376 ارتقاع یافت که اورین کمیسوین مشترک اقتصادی دو کشور در سال 1374 برگزار شد و در دی 1375 کیمته های تامین مالی خط انتقال گاز – همکاری های گمرکی – همکاری های مخابراتی و پستی و همکاریهای بازرگانی و حمل و نقل و صعنتی و اقتصادی سه جانبه و بانکی و انرژی فعال شد. (موسوی، ص 389 )که در مورد انتقال گاز و احداث تونل گاجران عملاً پیشرفت زیادی صورت نگرفت و با توجه به اینکه تهران در سال 1376 دومین کمیسون مشترک اقتصادی ارمنستان بود اما تاثیر مثبتی به همراه نداشته است. (موسوی، ص 390 )با توجه به ضعف ساختاری در برخی از وزارت خانه های ایران در ورود به صحنه ی ارمنستان باعث شد که در سال 1378 مبادلات اقتصادی ایران و ارمنستان به 1/62 میلیون دلار تنزیل یابد. (موسوی، ص 391 )اما از اواسط سال 1378 دو مولفه باعث شد که روابط ارمنستان و ایران وارد عرصه خاص شود که عبارت بود از: تغییر نگرش نهادهای مسئول در ایران نسبت به ارمنستان و افزایش نیاز امنیتی و اقتصادی ارمنستان به همکاریهای اقتصادی در منطقه (موسوی، ص 392 )که باعث شد که توافقات فعال شود از جمله: 1. احداث خط لوله گاز از ایران به ارمنستان 2. حجم تردد کامیون ها برای ترانزیت کالا به اروپا از مسیر ارمنستان – گرجستان 3. منطقه ی گاجران مشکل عبور از تنگه های صعب البور حل گردید. 4. بهبود مقررات گمرکی به نحوی که حجم بالای مبادلات تامین شد 5. تامین اعتبارات بانکی برای ضمانت اقدامات اقتصادی 6. فروش گاز مایع با تانکر به ارمنستان 7. احداث سد جدید برای رود ارس جهت انتقال برق که حجم مبادلات تجاری در سال 1379 به 180 میلیون دلار رسید. (موسوی ص 394  )

ایران وارمنستان،روابط عمیق ومستحکمی درسطح راهبردی برپایه منافع وتهدیدات مشترک برقرارساخته اند.ارمنستان به ایران کمک میکندتاباتهدیدات اقتصادی ناشی ازحضورونفوذآمریکاواسرائیل درآذربایجان مقابله کند. همچنین این کشور میتواندایران رادررسیدن به بازار اروپا وصدورنفت به اتحادیه اروپایاری رساند.ایران همچنین قادر است نفت وگازموردنیازارمنستان راتأمین کند ووابستگی کامل ومطلق این کشوربه روسیه راکاهش دهد. جمهوری اسلامی توانایی اعطای کمکهای فنی،کارکردی واقتصادی به ارمنستان رانیزدارد.ایران وارمنستان ازاواخرسال 1992 باامضای قرارداد مودت وهمکاری اقتصادی،روابط تجاری وکارکردی نزدیکی راتحکیم بخشیدند. (موسسه مطالعات ایران و اوراسیا شماره 6 بهار 89 ص 21)ایران در صادرات غیر نفتی دارای فرصت های صادراتی زیادی می باشد و در طی یک د هه اخیر CIS به کشورهای افزایش چشمگیری داشته است . مع هذ ا، ایران می تواند با تقویت مناسبات منطقه ای از جمله گسترش تجارت درون منطقه ای فرایند یکپارچگی اقتصادی را به گونه ای مطمئن و با حفظ منافع ملی فراهم آورد و مبانی امنیت و اقتدار ملی کشور را تحکیم و تقویت کند. کاهش موانع تعرفه ای در قالب ارائه انواع طرح های تعرفه ترجیحی می تواند موجب افزایش حجم صادرات غیر نفتی ایران به کشورهای مذکور گردد. (فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی شماره 48 پائیز 1387 ص 166 )در ‌حال ‌حاضر ‌روابط ‌ارمنی-‌ایرانی ‌با ‌موفقیت ‌قابل ‌توجهی در حال ‌توسعه است. ‌اواخر ‌سال ‌2008 ‌صدور ‌گاز ‌طبیعی ‌ایران ‌به ‌ارمنستان ‌از ‌طریق ‌خط ‌لوله ‌تبریز-‌منگری -‌قاجاران - ‌آرارات ‌با ‌ظرفیت ‌2.6 ‌میلیارد ‌متر ‌مکعب ‌گاز ‌در ‌سال آغاز به کار کرد. ‌ارمنستان ‌به ‌وسیله ‌صدور ‌نیروی ‌برق ‌به ‌ایران مابه‌ازاء گاز دریافتی را ‌پرداخت ‌می‌‌کند. ‌هزینه‌‌های ‌کلی ‌این ‌طرح ‌که ‌از ‌طریق ‌همکاری ‌با ‌شرکت ‌«گازپروم» ‌روسی ‌اجرا ‌شده، ‌برابر ‌250 ‌میلیون ‌دلار است. ‌قبل ‌از ‌آن ‌ارمنستان ‌تنها ‌از ‌روسیه ‌(از ‌راه ‌گرجستان) ‌گاز ‌طبیعی ‌دریافت ‌می‌‌کرد. ‌در ‌حال ‌حاضر ‌بین ‌ارمنستان ‌و ‌ایران ‌دو ‌خط ‌انتقال ‌گاز ‌با ظرفیت ‌بالا ‌فعالیت است ‌و ‌قرار ‌است ‌یک ‌خط ‌دیگر ‌400 ‌کیلوواتی ‌با ‌هزینه ‌100 ‌میلیون ‌یورو ‌ساخته ‌شود. ‌بین ‌دو ‌کشور ‌دو ‌بزرگ‌راه ‌ساخته ‌شده ‌و ‌قرار ‌است ‌خط ‌راه‌آهن ‌نیز ‌ساخته ‌شود ‌که ‌هزینه ‌آن معادل ‌1.8 ‌میلیارد ‌دلار ‌خواهد ‌بود ‌که از این مبلغ ‌1.4 ‌میلیارد ‌توسط ‌ایران ‌پرداخت می‌شود. ‌(ولادیمیر یفسی‌یف)

 
 
 

میزان واردات از جهان (میلیارد دلار)                76/3(2008)              17/3(2009)          78/3(2010)

میزان واردات ارمنستان از ایران (میلیون دلار)                  9/97(2009)         113 (2010)       9/52(7 ماهه 2011)

تراز بازرگانی ایران با ارمنستان از سال 2001 لغایت 2011             (ارزش : میلیون دلار)

سال

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

(7ماهه)

صادرات

2/44

3/59

7/92

2/142

5/165

2/147

4/119

7/151

9/97

113

9/52

واردات

4/30

1/41

2/29

3/36

8/30

2/27

4/31

2/26

28

4/42

1/12

تراز تجاری

8/13+

2/18+

5/63+

9/105+

7/134+

120+

88+

5/125+

9/69+

6/70+

8/40+

حجم

مبادلات

6/74

4/100

9/121

5/178

3/196

4/174

8/150

9/177

9/125

4/155

65

-      مهمترین اقلام صادراتی ایران به ارمنستان

ردیف

نام کالا و کدتعرفه

ارزش

(هزار دلار)

1

27132000- قیرنفت

7264

2

27101920- روغن صنعتی

7100

3

28342910- نیترا ت آمونیومانفجاری

4059

4

15079000- روغن سویا (باستثناء خام) و ا جزا ء آن

3874

5

28257000- اکسیدها و هیدروکسیدهای مولیبدن

3653

6

72126000- محصولات از آهن یا فولادغیرممزوج تخت نوردشده

2929

7

07031000- پیاز و موسیر

2842

8

10011090 – گندم سخت به غیر از گندم دامی

2763

9

28301000- سولفور سدیم

2758

10

72104900- محصولات از آهن یا فولاد غیرممزوج تخت نوردشده

2680

 

-      مسائل و مشکلات

1- وجود موانع تعرفه ای بین دوکشور و نوسانات زیاد نرخ تعرفه گمرکی کشور ارمنستان

2- وجود مشکلاتی در زمینههمکاریهای ترانزیتی (به دلیل وجود تعرفه ها)

3- وجود مشکلات گمرکی

4- مشکلات سرمایه گذاران ایرانی در ارمنستان

5- عدم اجرای قوانین و مقررات سرمایه گذاری و تجاری در ارمنستان که شرکتها را بامشکل مواجه ساخته است

-      پیشنهادات

1- کاهش تعرفه های تجاری بین دو کشور

2- توسعه همکاریهای حمل و نقل و ترانزیت

3- فعال نمودن شورای مشترک بازرگانی بین دو کشور

4- صدور خدمات فنی و مهندسی در زمینه های مختلف

5- توسعه همکاریهای سرمایه گذاری

6- تجهیز تاسیسات گمرکی

7- ساخت پایانه جدید در ایروان

8- برگزاری کنفرانس و سمینارهای سرمایه گذاری و توسعه روابط تجاری بین دو کشور در ایران و ایروان

9-تسریع در نهایی نمودن مذاکرات مربوط به موافقتنامه تجارت آزاد بین دو کشور

-      دلایل توسعه روابط اقتصادی و تجاری

1- جمهوری ارمنستان در منطقه قفقاز واقع شده و یکی از بازارهای هدف صادراتی جمهوری اسلامی ایران درمنطقه می باشد.

2- نزدیکی دیدگاه های سیاسی ایران و ارمنستان در مجامع بین المللی به یکدیگر .

3- وجود روابط حسنه سیاسی بین دو کشور .

4- وجود مرز مشترک با ارمنستان.

5- کشور روسیه در خاک ارمنستان پایگاه نظامی دارد.

6- ارمنستان عضو سازمان تجارت جهانی (WTO)و سایر سازمانهای اقتصادی بین المللی و منطقه ای می باشد.

7- کشور ارمنستان محصور درخشکی است و نیاز به توسعه روابط با کشورهای منطقه  دارد.

8- تراز بازرگانی ایران با ارمنستان درسال های اخیر مثبت بوده و امید است با امضاء موافقتنامه تجارت آزاد بین دو کشور سطح روابط تجاری فی مابین افزایش یابد .

9- وجود زمینه های مساعد همکاری و سرمایه گذاری در بخش های انرژی، صنعت، معدن، کشاورزی و خدمات .

10- وجود زمینه مساعد جهت صدور خدمات فنی و مهندسی در زمینه های مختلف و وجود همکاری در زمینه انرژی، پتروشیمی، خط لوله انتقال گاز طبیعی به ارمنستان، انتقال برق، احداث سد، ایجاد کارخانه های تولیدی، صنعتی، استخراج معادن و گردشگری.

11- همکاری در اجرای پروژه های اولویت دار یکدیگر.

12- همکاری در 2 پروژه احداث تونل گاجران در استان سیونیک و پروژه انتقال لوله گاز

13- راه اندازی مجدد خط راه آهن (خط راه آهن سراسری شوروی سابق در بخش ارمنستان و آذربایجان) (این راه آهن به دلیل جنگ بین کشورهای مذکور بر سر منطقه خودمختار قره باغ تعطیل می باشد).

14- توسعه همکاریهای ترانزیتی با کاهش تعرفه ها.

15-همکاری دوجانبه درخصوص محیط زیست رودخانه ای مرزی و نوار مرزی بین دو کشور.

16- همکاری در زمینه صنعت تراش الماس .

17- همکاری در زمینه IT.

18- افزایش حجم مبادلات تجاری ارمنستان با کشورهای روسیه، چین و ترکیه (سایت tpo)

فصل دوم:

ایران و جمهوری آذربایجان:

موقعیت جغرافیایی:

جمهوری آذربایجان با طول حدود 500 کیلومتر (شرق به غرب)، عرض حدود 400 کیلومتر (شمال به جنوب) و مساحت 600/86 کیلومتر مربع، 5/46درصد از مساحت قفقاز جنوب را به خود اختصاص داده و بزرگ ترین کشور در ناحیه ی قفقاز جنوبی می باشد.(افشردی، ص46 )جمهوری آذربایجان که تقریبا در 46 طول جغرافیایی و 39 عرض جغرافیایی واقع شده نسبت به دو جمهوری ارمنستان و گرجستان ، شرقی ترین جمهوری است که منطقه حاشیه دامنه های جنوبی کوههای قفقاز رات اشغال کرده است . این جمهوری که در شرق منطقه قفقاز در کنار ساحل غربی ذریای خزر واقع شده ، در جنوب با جمهوری اسلامی ایران ، در غرب با جمهوری ارمنستان و ترکیه ،در شمال غربی با جمهوری گرجستان و در شمال با جمهوری خودمختار داغستان واقع در روسیه فدراتیو هم مرز است . بخش اصلی سرزمین آذربایجان بین انتهای جنوب شرقی قفقاز علیا ، انتهای جنوب شرقی قفقاز سفلی و کوههای تالش قرار دارد . تنها 10% سرزمین این کشور پوشیده از جنگل است و بخش وسیعی از این جمهوری زمینهای پست اطراف دو رودخانه کورا ، که از شمال غربی دریای خزر جریان دارد ، و شعبه آن رود ارس که در امتداد مرز با ایران واقع شده، را شامل میشود .این جمهوری با مساحتی حدود 33400 مایل مربع یا 86600 کیلومتر مربع از کشور سریلانکا بزرگتر و هم اندازه کشور پرتغال است.آذربایجان شامل جمهوری خودمختار نخجوان که توسط سرزمین ارمنستان از آن کشور جدا میشود و همچنین منطقه خود مختار ناگورنوقره باغ است.(جمهوری آذربایجان35 ص 1)

ویژگی های سیستم اقتصادی

جمهوری آذربایجان یک کشور کشاورزی و صنعتی توسعه یافته با توازنی میان تولید ناخالص کشاورزی و صنعت است که در مواقعی به سوی بخش صنعتی متمایل می­گردد. تأکید برصنایع سنگین به طور قابل توجهی دو صنعت سنتی نفت و گازطبیعی را توسعه بخشیده است ، اما در عین حال صنایع غذایی ، برق و مهندسی نیز از اهمیت فزاینده ای برخوردارند.اطاق تجارت و صنایع جمهوری آذربایجان و سازمان تجارت خارجی به نام آذربینتوری مستقر در باکو سرمایه­گذاری­­های عمده صنعتی را انجام داده و ساخت تجهیزات صنایع نفت و گاز طبیعی را انجام می­دهد . همچنین شرکت رابوچی مسئولیت ساخت تجهیزات صنایع نفتی ازجمله واحدهای پمپاژ و لوله های انتقال نفت را با 1200 کارمند را به عهده دارد . شاخص وابستگی اقتصادی جمهوری آذربایجان که در 1979 ، 0/70 بوددر 1989 به 3/60 رسید . بی تردید اقتصاد این جمهوری به علت جنگ با جمهوری ارمنستان لطمات فراوانی خواهد دید ، همینطور سایر عوامل که باعث یک رکود عمومی در سراسر جهان کمونیستی سابق شده است نیز نقش عمده ای در این خصوص خواهد داشت . اگد پایانی برای برخورد میان دو جمهوری آذربایجان و ارمنستان متصور نباشد می­توان این تخمین را زد که تورم تا حدود 2000% در سال 1994 پیش خواهد رفت.(جمهوری آذربایجان 35 ص 58-57)

اهمیت آذربایجان برای ایران و منافع ایران در آن کشور:

آذربایجان با بازراهای بکر و پرسود: شرایط اقتصادی ایران به نحوی است که بایستی به دنبال بازارهای جدیدی برای صادرات غیر نفتی خود باشد. بسیار از بازارها در منطقه و جهان تقسیم شده هستند و تنها می توان به بازارهای جدید امیدوار بود. آذربایجان با صادرات نفت و گاز درآمد مناسب و فزاینده خود دارای بازارهای پرجاذبه ای است که با توجه به نزدیکی مسیر و راه های مناسب حمل و نقل مزیت های فراوانی برای ما دارد و در صورت توجه برنامه ریزی و سرمایه گذاری لازم جدای از سایر تاثیرات مثبت سود آوری فراوانی نیر برای کشور خواهد داشت.(افشردی، ص362)

روابط تجاری جمهوری اسلامی ایران با جمهوری آذربایجان:

 روابط تجاری جمهوری اسلامی ایران با جمهوری آذربایجان به دوره پس از استقلال جمهوری آذربایجان باز می گردد. بر سر مسئله قره باغ ایران به دلیل مسدود شدن راههای ارتباطی و مشکلات پیش آمده ایران نخستین شریک تجاری جمهوری آذربایجان بود. در آغاز این دوره جمهوری آذربایجان بیشتر مایحتاج خود را از ایران تهیه می کرد.   ( جمهوری آذربایجان 1ص242 )صادرات ایران به جمهوری آذربایجان در سال 1372 حدود 65میلیوندلار بوده که 39%از کل صادرات ایران به قفقاز را شامل می شد. در سال 1384 صادرات ایران به جمهوری آذربایجان برابر 331 میلیون دلار بود که 7/60% از کل صادرات ایران به منطقه قفقاز و 2/3% از کل صادرات ایران را در بر می گرفت. ص244همکاریهای اقتصادی ایران با جمهوری آذربایجان: سوآپ گازجمهوری آذربایجان از طریق ایران به جمهوری خودمختار نخجوان به عنوان طرحی است که میزان گازی که جمهوری آذربایجان به ایران تحویل می دهد از هشتاد میلیون متر مکعب در سال 2005 بتدریج به 5/402 میلیون متر مکعب در سال 2009 افزایش یافته است. ( جمهوری آذربایجان 1ص 260) بازار های مشترک مرزی ایران با آذربایجان: بازار پلدشت (صنم بلاغی) – بازارچه مرزی جلفا – بازرچه مشترک مرزی بیله سوار مغان –پارس آباد – گرمی . بازارهای مرزی اران با ارمنستان: نور دوز . (احمدیان ص 131 تا ص 138 )

 

 

 

 

 

 

میزان واردات از جهان (میلیارد دلار)

6/6

میزان واردات آذربایجان از ایران (میلیون دلار)

392 (2010)

84 (7ماهه 2011)

     

مهمترین اقلام صادراتی ایران به آذربایجان

ردیف

نام کالا

ارزش

(میلیون دلار)

1

سیمان

24

2

میوه های خوراکی

6

3

پلاستیک و محصولات آن

6

4

خرما

5

5

سبزیجات

4

6

بویلرها و ماشین آلات

4

7

شیشه

7/3

8

سوختهای معدنی

5/3

9

محصولات سرامیکی

3

10

محصولات شیمیایی

3

 

 

مسائل و مشکلات

1-      مشکلات ترانزیت کالا از طریق آذربایجان به سایرجمهوری ها

2-      تغییرات مکرر قوانین صادرات و واردات در آذربایجان

3-      اخذ مالیات ورودی بدون مبنای قانونی مشخص

4-      اخذ عوارض اضافی از کامیون های ایرانی

5-      انحصار واردات کالاهای ایرانی در دست افرادی خاص در جمهوری آذربایجان

پیشنهادات

کاهش متقابل نرخ تعرفه های گمرکی بین دو کشور

ایجاد سرمایه گذاریهای مشترک میان دو کشور

فصل سوم:

ایران و گرجستان

وضعیت کلی اقتصاد گرجستان:

گرجستان از دو بخش صنعت و کشاورزی تشکیل می شود. بخش صنعت در دهه ی 1980 از توسعه ی خوبی برخوردار بود. در سال 1989 جمهوری گرجستان 25% برق مصرفی خود را از طریق واردات تامین که تقریباٌ تمامی آنها از طریق نفت و گاز بوده است و بی از 80% از الوار 50% سیمان و حدود 90% از مواد خام مصرف شده در صنایع سبک از طریق واردات تامین می شود. (افشردی، ص210)

جغرافیای طبیعی جمهوری گرجستان: کشوری عمدتاٌ کوهستانی است که بیش از 80% قلمرو آن را کوهستان ها و تپه  ماهورها پوشانده است . مساحت این کشور 7/69 هزار کیلومتر مربع می باشد (افشردی، ص 47)

دلائل اهمیت گرجستان برای ایران و منافع ایران در آن کشور:

گرجستان به عنوان یک شریک تجاری: گرجستان به شدت به سوخت های فسیلی و بسیاری از محصولاتی که در ایران تولید می شوند نیازمند است و از طرفی می تواند تامین کنننده ی بخشی از نیازهای وارداتی ایران باشد و لذا تقویت ارتباطات تجاری ضمن سود آوری می تواند در افزایش ارتباطات و تقویت وابستگی های منطقه ای بین دو طرف مفید و موثر باشد. روابط دو جانبه ایران و گرجستان اقدامات و دستاوردها: (افشردی ص 399 )

روابط ‌ایران و ‌گرجستان :

امضای ‌موافقتنامه‌ای میان تهران و تفلیس برای‌لغو روادید میان دو کشور ‌به ‌تاریخ ‌3 ‌نوامبر ‌2010، ‌نشان‌دهنده ‌نزدیک ‌شدن ‌روابط ‌بین ‌ایران ‌و ‌گرجستان ‌است. طبق ‌این ‌سند، ‌شهروندان ‌دو ‌کشور ‌می‌‌توانند ‌بدون ‌دریافت ‌ویزا ‌تا ‌45 ‌روز ‌در ‌خاک ‌کشور ‌دیگر ‌بمانند. ‌همچنین ‌سر ‌کنسولگری ‌ایران ‌در ‌باتومی ‌افتتاح ‌شده ‌و ‌ارتباط ‌هوایی ‌مستقیم ‌بین ‌تفلیس ‌و ‌تهران ‌که ‌در ‌سال ‌2000 ‌قطع ‌شد، ‌از ‌سر ‌گرفته ‌شده است. ‌در این میان، نه ‌تنها ‌تلاش برای افزایش ‌دو ‌برابر ‌و ‌نیم ‌تعداد ‌گردشگران ‌ایرانی در گرجستان ‌و ‌انتظار ‌سرمایه‌گذاری‌‌های ‌ایرانی ‌در ‌اقتصاد ‌این کشور، ‌بلکه ‌امتناع ‌عملی ‌ایران ‌از ‌شناسایی ‌استقلال ‌آبخازیا ‌و ‌اوستیای ‌جنوبی، ‌تیره ‌شدن ‌روابط ‌بین ‌تهران و مسکو ‌و ‌سکونت ‌اقلیت قابل ملاحظه‌ای ‌گرجی ‌در ‌جمهوری ‌اسلامی ‌ایران، ‌عوامل ‌اساسی ‌لغو ‌روادید ‌بین ‌دو ‌کشور ‌از ‌طرف ‌گرجستان ‌بوده‌اند. ‌
طرف ‌ایرانی ‌از ‌این ‌طریق ‌سعی ‌می‌کند ‌انزوای ‌فزاینده ‌سیاسی ‌و ‌اقتصادی ‌خود ‌را کاهش دهد، ‌نفوذ ‌خود ‌را ‌در ‌قفقاز ‌جنوبی ‌گسترش داده ‌و ‌از حمله ‌آمریکا ‌(ناتو) ‌از ‌خاک گرجستان به خود ‌ممانعت به عمل آورد. ولی ‌تبادلات ‌بازرگانی ‌ایرانی - ‌گرجی ‌مانند ‌سابق ‌ناچیز ‌است ‌(میزان صادرات ایران به گرجستان کمتر ‌از ‌1 درصد ‌کل واردات ‌این کشور ‌را ‌تشکیل ‌می‌‌دهد) ‌که ‌همین ‌امر ‌مانع ‌از ‌برقراری ‌ثبات در ‌روابط ‌دوجانبه ‌می‌شود. ‌فقدان ‌مرزهای ‌مشترک ‌و ‌حفظ ‌تفاوت‌‌های ‌مهم ‌فرهنگی، ‌مذهبی ‌و ‌زبانی ‌هم ‌باید ‌در ‌نظر ‌گرفته ‌شود. این را نیز باید در نظر داشت که ‌ایالات ‌متحده ‌که ‌تکیه‌گاه ‌اساسی ‌نظامی، ‌مالی ‌و ‌سیاسی ‌رژیم ‌فعلی ‌گرجستان ‌است، ‌از ‌توسعه ‌این ‌روابط ‌ممانعت ‌کرده ‌و ‌خواهد ‌کرد.(ولادیمیر یفسی‌یف) روابط ایران و گرجستان از ابتدای استقلال در سال 1372 تا 1375 سیر کاملاً  صعودی داشت اما به علت بی ثباتی سیاسی در گرجستان و نا امنی نسب در مسیر ارمنستان یا آذربایجان برای دسترسی به گرجستان عدم امکان سرمایه گذاری بالا در گرجستان از جمله علل تقلیل روابط اقتاصدی دو کشور محسوب می شود که ارزش صادرات ایران به گرجستان درسال 1378 6/7میلریون دلار و واردات ایران از گرجستان 3/15 میلیون دلار بوده است ایران در میان صادرات کنندگان کالا به گرجستان مقام 51 و گرجستان در میان صادر کنندگان کالا به ایران مقام 54 را دارا می باشد (افشردی ص 401 )

 

مهمترین اقلام صادراتی ایران به گرجستان

ردیف

نام کالا

ارزش

(هزار دلار)

1

پیراهن یقه اسکی و پولوور

3451

2

کفش

2894

3

پودر یا مایع لباسشویی

2894

4

لباسهای مردانه و زنانه

1724

5

لوستر و وسایل روشنایی برقی

1684

6

شیشه

1552

7

کفش های ورزشی

1547

8

اشیا آشپزخانه

1247

9

آدامس

961

10

انواع کف پوشها

959

 

میزان صادرات به جهان (میلیارد دلار)

2.3

میزان صادرات ایران به گرجستان (میلیون دلار)

201056

2011 (3 ماهه)9

حجم مبادلات و تراز بازرگانی ایران با گرجستان از سال 2001 لغایت 2011ارزش : میلیون دلار

سال

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

(سه ماهه)

صادرات

22

35

33

36

48

45

51

56

44

56

9

واردات

9

16

16

10

8

6

6

9

5

13

4

تراز تجاری

13

19

17

26

40

39

45

47

39

43

5

حجم مبادلات

31

51

49

46

56

51

57

65

49

69

13

 

همکاریهای دوجانبه

ردیف

اجلاس

متولی اجلاس

تاریخ

محل برگزاری

1

چهارمین

وزارت کار و امور اجتماعی

اردیبهشت 84

تفلیس

2

پنجمین

وزارت بازرگانی

تعیین نشده است

تهران

  

مهمترین اقدامات به عمل آمده ( در چارچوب روابط دوجانبه )

1- برگزاری نمایشگاه اختصاصی جمهوری اسلامی ایران در گرجستان از سال 76 تاکنون هر ساله به طور مستمر توسط اتاق بازرگانی صنایع و معادن گیلان

2- مبادله پیش نویس یادداشت تفاهم همکاریهای نمایشگاهی بین دو کشور

3- اختصاص 20 میلیون یورو اعتبار از محل صندوق ذخیره ارزی جهت تامین مالی اجرای پروژه های فنی و مهندسی توسط شرکتهای ایرانی در گرجستان

4- پیگیری جهت تاسیس شعبه ای از بانک های ایرانی در آن کشور

5- امضاء اساسنامه اتحادیه تجار و صادرکنندگان ایرانی توسط اتاق بازرگانی گیلان

6- امضاء و تصویب موافقتنامه بازرگانی فی مابین

مسائل و مشکلات

1- حمل و نقل و ترانزیت کالا

2- اجرای صحیح قوانین گمرکی

3- فقدان شعبه بانک های ایرانی در گرجستان

4- ایجادبیمه مشترک جهت معاملات وجبران خسارات وبیمه کردن کالا موردنقل وانتقال به خاک کشورطرفین

5- صدور ویزای تجار و صادرکنندگان و همچنین شرکت کنندگان در نمایشگاه

پیشنهادات

1- برگزاری به موقع اجلاس کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور

2- تشویق و ترغیب شرکتهای دو کشور به ایجاد شرکت مشترک جهت فعالیتهای اقتصادی و بازرگانی

3- راه اندازی خط ترانزیت جدید از طریق گرجستان به عنوان جایگزینی از طریق ترکیه( مسیر ارمنستان ، گرجستان به دریای سیاه )

4- ایجاد دفتر اطلاع رسانی در اتاق های بازرگانی دو کشور

دلایل توسعه روابط اقتصادی و تجاری

- افزایش صادرات ایران به گرجستان از 1380 تاکنون حاکی از وجود طرفیتهای بالقوه جهت افزایش حجم همکاریهای اقتصادی و تجاری فیمابین می باشد.

- علاوه برصادرات کالا به بازار گرجستان ظرفیتهای بسیار خوبی در زمینه صادرات خدمات فنی و مهندسی به آن کشور وجود دارد. لذا مبلغ 20میلیون یورو اعتبار از محل صندوق ذخیره ارزی جهت تامین مالی اجرای پروژه های فنی و مهندسی توسط شرکتهای ایرانی در گرجستان در اردیبهشت 1384 اختصاص یافت.

- همچنین طرحهای بزرگ عمرانی و بازسازی با اعتبارات بین المللی در گرجستان درحال اجرا می باشد که شرکتهای ایرانی توانایی مشارکت درطرحهای مذکور را دارند.

- سطح همکاریهای دوکشور از زمان روی کار آمدن آقای ساکاسویشلی رئیس جمهور گرجستان ارتقا یافته است و شرایط بسیار مساعدی جهت بسط و گسترش همه جانبه روابط فراهم گردیده است.

 

 

 

 

بهره کلام:

ایران برای دستیابی به اهداف خود در منطقه قفقاز جنوبی نیاز به رابطه با جمهوری آذربایجان دارد در تمامی زمینه به خصوص در زمینه اقتصادی چون دور نگه داشتن ایران از مسیر انتقال انرژی خزر به بازار های مصرف سیاستهای است که علیه ایران اتخاذ می شود که باعث به مخاطره افتادن منافع اقتصادی ایران می باشد.

از مجموع مطالب بازگفته می‌‌توان ‌نتیجه ‌گرفت ‌که ‌ایران ‌به ‌دلایل ‌مختلف ‌تاریخی، ‌فرهنگی، ‌سیاسی ‌و ‌اقتصادی ‌حتی ‌بعد ‌از ‌فروپاشی ‌اتحاد ‌شوروی ‌نتوانسته ‌نفوذ ‌خود ‌را ‌در ‌قفقاز ‌جنوبی ‌گسترش داده ‌و ‌مانند ‌روسیه ‌و ‌ترکیه ‌در ‌این ‌منطقه ‌به ‌عنوان ‌قدرت ‌منطقه‌ای ‌شناخته ‌شود. ‌عوامل ‌مختلفی در این ناکامی دخیل بوده‌اند که از جمله مهم‌ترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد؛

1- ‌رویارویی ‌تهران ‌با ‌غرب ‌که ‌به ‌اعمال ‌تحریم‌‌های ‌بین‌‌المللی ‌و ‌یکجانبه (از سوی امریکا) ‌علیه تهران ‌منجر ‌شده و همین امر شرایط ‌توسعه ‌همکاری ‌اقتصادی ‌و ‌سیاسی ‌ایران ‌با ‌کشورهای قفقاز جنوبی را دشوار کرده است.
2- ‌فقدان ‌متحدان پایدار برای ‌ایران ‌در ‌قفقاز ‌جنوبی ‌(هرچند روابط ‌ایرانی - ‌ارمنی از جمله نزدیک‌ترین روابط تهران با کشورهای قفقاز جنوبی فرض می‌شود، اما این روابط نیز ماهیت ‌مقطعی ‌دارد، ‌زیرا ‌ایروان ‌در ‌زمینه ‌نظامی ‌و ‌سیاسی ‌به ‌مسکو ‌گرایش ‌دارد).

3 - توسعه سریع برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران در شرایط بحران باعث نگرانی کشورهای قفقاز جنوبی می‌‌شود.
4- موضع‌گیری انعطاف‌ناپذیر و غیرمنطقی تهران در قبال رژیم حقوقی دریای خزر.

 

 

 

 

 

فهرست منابع:

  1. افشردی، محمدحسین (1381)، ژئوپولتیک قفقاز و سیاست خارجی ج . ا. ا، دوره عالی جنگ دانشکده فرماندهی و ستاد : چاپ اول
  2. احمدیان، بهرام(1384) روابط ایران و جمهوری آذربایجان: نگاه آذریها به ایران ، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی ،تهران پائیز 1384
  3. فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی شماره 48 پائیز 1387 ، مقاله بررسی امکان توسعه صادرات ایران به کشورهای مستقل مشترک المنافع نویسنده: یوسف حسن پور – سید علی حاجی میرزائی
  4. موسسه مطالعات ایران و اوراسیا شماره 6 بهار 89 ، سیاست خارجی ایراندر قفقاز جنوبی – سیدجلال دهقانی فیروزآبادی،آیت اله مرادی
  5. موسوی، سید روسول(1374) منابع و ظرفیتهای  اقتصادی آسیای مرکزی و قفقاز، موسسه وزارت امور خارجه
  6. فلاحت پیشه ،حشمت اله(1380) تحولات امنیتی آسیاسی مرکزی و قفقاز امنیت ملی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی – دانشکده فرماندهی و ستاد معاونت پژوهشی، تهران
  7. کتاب مباحث کشورها و سازمانهای بین المللی 35(1375) جمهوری آذربایجان  دفتر مطالعاتی سیاسی و بین المللی تهران
  8. دوره جدید مباحث کشورها و سازمانهای بین المللی 1 (پائیز1387)جمهوری آذربایجان – دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی – تهران
    1. http://www.sedaghatnews.ir/Pages/News-12077.html

(ولادیمیر یفسی‌یف در تاریخ ۱۳۹۰ دوشنبه ۲۷ تیر "موسسه فرهنگی هنری کوثر آل طه")

  1. www.tpo.ir