تاثیر اقتصاد بر سیاست و حکومت عربستان سعودی

بیان مسئله:

کشور عربستان سعودی که از یک سو در حاشیه دریای سرخ و از سوی دیگر در حاشیه جنوبی خلیج فارس و در شمال یمن قرار دارد، دولت جدیدی می باشد که شکل فعلی آن به سال 1932 زمانی که ملک عبدالعزیز بن عبدالرحمن الفیصل آل سعود آن را تاسیس نمود باز می گردد دولت کنونی سعودی نیز با روی کار آمدن عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعوددر سال 1902 آغاز گردیده و که در سال 1953 بعد از مـــرگ وی، قـــدرت به ترتیب بین فرزندانش منتقل شده است. ساختار و منابع قدرت و منبع اصلی قدرت در تمام سطوح حکومتی عربستان سعودی متکی بر سلطنت مطلقه آل سعود بوده و شاه و شاهزادگان تراز اول از قدرت و آزادی عمل گسترده ای برخوردار هستند. عربستان سعودی کشوری با اقتصاد نفتی و دولتی و با درآمد ناخالص داخلی یکی از قویترین و ثروتمند ترین اقتصادهای منطقه خاورمیانه را به شمار می آید.عربستان سعودی با هدف ورود به بازار اقتصاد و تجارت جهانی و همچنین جذب سرمایه خارجی بیشتر به عضویت سازمان تجارت جهانی درآمده و در حال حاضر نیز با سرمایه گذاری در بخش هایی چون تولید انرژی، ارتباطات، کشف منابع گاز طبیعی و صنایع پتروشیمی در صدد متنوع سازی صادرات خود می باشد. عربستان سعودی در این راستا ساخت بیش از 6 شهرک صنعتی بزرگ را با هدف توسعه اقتصادی در دستور کار خود قرار داده است . این کشور با جذب بیش از 149 میلیارد دلار سرمایه گذاری مستقیم خارجی در منطقه خاورمیانه حائز رتبه بسیار بالایی می باشد. میزان صادرات عربستان در سال 2009 بالغ بر 180 میلیارد دلار و میزان واردات آن نیز بالغ بر 86 میلیارد دلار بوده است . در حال حاضر بدهی خارجی عربستان بالغ بر 72 میلیارد دلار می شود اقتصاد عربستان اقتصاد تک محصولی می باشد. که این ساختار اقتصادی نیز دارای مکملهای از جمله درآمد حاصل از زائران حج می باشد که این ساختار در خصوص ارتباط آن با افرادی که در راس قدرت و سیاست و حکومت عربستان هستند رابطه ای دوسویه دارد که در این تحقیق به روش تحلیلی و توصیفی در صدد بررسی این پرسش است که اقتصادی چه تاثیری بر سیاست و حکومت در عربستان سعودی دارد؟

 

فرضیه:

ساخترا اقتصاد تاثیر بنیادی و دوسویه بر سیاست و حکومت عربستان سعودی دارد.

کلیدواژه ها:

اقتصاد – ساختار سیاسی – سیاست و حکومت - عربستان سعودی

مقدمه:

نام رسمی : پادشاهی عربستان سعودی،نام بین المللی : سائودی (سئودی) اَرَبیا،اسامی دیگر : جزیره ی العرب

کشور پادشاهی عربستان سعودی در زمان های قدیم و پیش از ظهور اسلام همواره میان دولت های محلی و منطقه ای منقسیم بود و هیچ گونه قدرت واحدی بر آن حاکمیت نداشت. با ظهور اسلام در سراسر شبه جزیره، این منطقه برای اولین و آخرین بار تحت لوای اسلام به وحدت دست یافت. در زمان امولیان، قسمت اعظم عربستان جزو قلمرو آنان بود و سپس آل عباس بر آن مسلط شدند.[1] در اواخر قرن دوم  علویان در عربستان قیام کردند، اما کاری از پیش نبردند. پس از مرگ متوکل عباسی، قدرت عباسیان رئ به زوال نهاد و عربستان به دنبال آن دارای حکومت های محلی ضعیف و کوتاه مدتی شد و طی چندین قرن موقعیت مغشوش و در هم ریخته ای داشت. در اوایل قرن دهم پرتغالی ها قصد حمله به مکه را نمودند که عملی نگردید. در همان قرن، خلفای عثمانی برای دفع خطر مسیحیان متوجه عربستان شدند و به تدریج سواحل غربی و سایر نقاط، تحت حکومت عثمانیان در آمد. طی قرن هفدهم م. قبایل عرب در عربستان شرقی قدرت یافتند و قدرت عثمانی رو به زوال رفت. در اواسط همان قرن حاکمیت ترکان بر ناحیه احساء نیز از بین رفت. در قرن هجدهم م. با توسعه نهضتی که محمد بن عبدالوهاب (بنیانگذار مذهب وهابی) الهام بخش آن بود، عصر جدیدی از تاریخ عربستان آغاز شد. وی با حاکم شهر درعیه به نام محمد بن سعود متحد شد که پس از محمد بن سعود فرزندش عبدالعزیز جانشین وی در اتحاد با ابن عبدالوهاب شد. در 1814 با حمله مصری ها از جانب حکومت عثمانی، عبدالله بن سعود، تسلیم ابراهیم پاشا گشت، اما در 1824 ترکی بن عبدالله بر ریاض و سراسر نجد مسلط شد و آن را از تسلط مصری ها خارج ساخت و به این ترتیب آیین وهابی در تمام بخش های ناحیه رایج شد و در اوایل قرن بیستم، عبدالعزیزبن عبدالرحمن آل سعود بر ریاض، نجد و احساء استیلا یافت و اساس حکومت سعودی بنیان نهاده شد.  طی جنگ جهانی اول، سعودی ها با بریتانیا از در دوستی وارد شدند، اما پس از پایان جنگ جهانی، سلطه عثمانی بر عربستان به طور کلی پایان گرفت. کشور عربستان سعودی که از یک سو در حاشیه دریای احمر و از سوی دیگر در حاشیه جنوبی خلیج فارس و در شمال یمن قرار دارد، دولت جدیدی می باشد که شکل فعلی آن به سال 1932 زمانی که ملک عبدالعزیز بن عبدالرحمن الفیصل آل سعود آن را تاسیس نمود باز می گردد ، اما به لحاظ سابقه تاریخی ، تشکیل دولت سعودی به سال 1744 میلادی یعنی تاریخ اتحاد بین "شیخ محمد بن عبدالوهاب "و "محمد بن سعود" حاکم "درعیه" بر می گردد که معروف به "دولت اول سعودی " بوده و با حمله نیروهای محمد علی پاشا در سال 1818 عمر آن به پایان می رسد . "دولت دوم سعودی" نیز با روی کار آمدن ترکی بن عبدالله بن محمد بن سعود در سال 1824 آغاز و در سال 1891 با شکست عبدالرحمن بن فیصل به پایان رسید . "دولت سوم و کنونی سعودی" نیز با روی کار آمدن عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود در سال 1902 آغاز گردیده و که در سال 1953 بعد از مـــرگ وی، قـــدرت به ترتیب بین فرزندانش ملـــک سعود(1953تا1964)، ملک فیصل (1964تا1975)، ملک خالد(1975تا1982)، ملک فهد 1982 تا 2005 و ملک عبدالله نیز از سال 2005 منتقل شده است. شایان ذکر است که ملک عبدالله خود به موجب منشور اساسی مصوب در سال 1992 قدرت را به دست گرفته است. اوضاع و احوال کشور در اواخر دهة 1930 کاملاً متحول شد، و آن هنگامی بود که زمین شناسان آمریکایی وجود نفت را زیر فلات های شنی در بخش شرقی کشور کشف کردند. عربستان سعودی در سراسر دنیا بیش ترین ذخایر نفت را دارد. در عرض چند دهه چنان ثروتی از چاه های نفت به عربستان سرازیر شد که این سرزمین فقیر به کشوری تأثیر گذار و با شکوه تبدیل شد. در عرض چند دهه، عربستان سعودی از جامعه ای عمدتاً چادرنشین و قبیله ای به کشوری قدرتمند تغییر یافت که سرمایه گذاران و میلیونرها آن را اداره می کنند، کسانی که قادرند بر اقتصاد تمام دنیا تأثیر گذارند.

سیل پول ناشی از کشف نفت روش های باستانی زندگی در عربستان سعودی را متحول ساخت. با پیدا شدن این ثروت، پای اروپایی ها و سایر قدرت ها به منطقه باز شد که روش زندگی، نظام سیاسی و ارزش های فردی را برای همیشه تغییر دادند.[2]نفت اولین بار قبل از ج ج اول در عربستان یافت شد. در سال 1938 شرکت استاندارد اویل کالیفرنیا ذخائر متعدد نفت و گاز را در ناحیه بیابانی نزدیک به خلیج فارس کشف کرده بود. اکتشاف های جدید ادامه یافت. نفت از چاه هایی در بستر خلیج فارس به فلات های ساحلی شرقی عربستان و منطقه ربع الخالی، که بزرگترین ذخیره نفت در آنجا یافت شده بود، جریان می یافت. کشف نفت بلافاصله عربستان سعودی را ثروتمند نکرد. پیش از آن که عربستان سعودی و سایر کشورهای تولید کنندة نفت قیمت آن را در دهة 1970 افزایش دهند، وضعیت اقتصادی عربستان پیشرفت چشمگیری نداشت؛ اما پس از ان مقدار زیادی پول به این سرزمین سرازیر شد و افزودة مالی زیادی حاصل گردید. حاکمان عربستان سعودی تصمیم گرفتند از ثروت جدید برای دو هدف اولیه استفاده کنند: مدرن سازی کشور و کمک به اعراب مسلمان. اما در سال 1982 و مجدداٌ در سال 1986 هنگامی که کشورهای تولید کننده نفت در خارج از خاورمیانه تولید نفت خود را افزایش دادند قیمت نفت به شدت تنزل یافت. دولت عربستان سعودی به جای بهره وری از افزوده مالی مجبور بود با کاهش روز افزون درآمد کنار بیاید. چون دولت عربستان برای اجرای پروژه های گوناگون متعهد به پرداخت مبالغ چمشگیری بود مجبور بود به بیگانگان امتیازهایی واگذار کند و در مقابل پول قرض بگیرد. وقتی در سال 1990 بهای نفت افزایش یافت عربستان سعودی این بار احتیاط بیش تری به خرج داد پروژه های متعددی را طرح ریزی کرد تا کیفیت زندگی شهروندان را بهبود دهد و قدرت نظامی کشور و متحدانش را تقویت کند. در آغاز سال 2000 عربستان سعودی بزرگ ترین تولید کننده نفت جهان بودکه تقریباٌ 13درصد از کل تولید جهان را به خود اختصاص می داد. این کشور پادشاهی اقتصادی تک محصولی داشت که 70 تا 80درصد درآمد و 90درصد صادرات آن را نفت تشکیل می داد.[3]

 

 

موقعیت جغرافیائی عربستان سعودی

کشور عربستان سعودی با مساحتی حدود 2240000 کیلومتر مربع، بین عرض جغرافیایی 16درجه الی 32 درجه شمالی قرار دارد و بخشی از شبه جزیره عربستان به شمار می آید.از شمال به اردن و عراق، از جنوب به جمهوری یمن و عمان، از شرق به کویت، بحرین، قطر و امارات عربی متحده، و از مغرب به دریای سرخ محدود می شود. طول مرزهای عربستان سعودی، 4532 کیاومتر مربع می باشد که با عراق 808 کیلومتر مربع، اردن 742 کیلومتر، کویت 22 کیلومتر، عمان 676 کیلومتر، قطر 40 کیلومتر، امارات متحده عربی 586 کیلومتر و با یمن 458/1 کیلومتر مربع مرز مشترک دارد.[4]

 

اهمیت استراتژیک جغرافیایی عربستان

قرار گرفتن عرلستان در میان دوآبراه مهم جهان- خلیج فارس و دریای سرخ- به این کشور موقعیت ژئوپلیتیکی خاصی بخشیده است، ولی استفاده از هر دو آبراه فوق الذکر مساوی است با عبور از تنگه هرمز و تنگه باب المندب که اولی تحت نفوذ ایران و دومی تحت نظر جمهوری یمن است. در راستای همین مسأله، عربستان سعودی در پی یافتن مسیرهای جهت جای گزین نمودن تنگه هرمز برای صدور نفت بود؛ چرا که این کشور روزانه ده میلیون بشکه نفت از این راه صادر می نماید. در پی این موضوع، از سال 1975، این کشور سه طرح ساختمان خط لوله نفتی را برای این منظور اعلام و هم زمان،   مبادرت به سرمایه گذاری کلان در طرح گسترده ی تأسیس پایگاه نظامی در سواحل خلیج فارس در «قطیف» نمود.[5] و به این وسیله، عربستان سعودی به عنوان پل ارتباطی، دسترسی کشورهای خلیج فارس را به دیگر نقاط جهان از راه زمینی میسر می سازد.[6]

تاریخچه حکومت سعودی

اگر چه پادشاهی عربستان سعودی در سال 1932 پایه گذاری شد، خاندان حاکم دارای تاریخی طولانی از فعالیت های نظامی و سیاسی در شبه جزیره عربستان هستند. از پایگاه آنها در استان نجد در وسط عربستان، آل سعود در قرون هجدهم و نوزدهم متناوباً درصدد تثبیت خود در شبه جزیره بر می آمدند. در سال 1902، این خانواده به رهبری عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود، کنترل ریاض را از رقیب (دشمن) اصلی خود یعنی آل رشید خارج نمود و خود مسلط گردید. بین سال های 1902 تا 1932، ملک عبدالعزیز (که پس از سال 1916 از مساعدت انگلستان برخوردار شد) کلیه دشمنان مشهود خود را شکست داده و نهایتا استان الحساء در شرق را (در سال 1913) فتح و به منطقه حکومتی خود منضم ساخت، همچنین عسیر در سال 1922 و حجاز در غرب در سال 1925 فتح گردید.خاندان سلطنتی همانند سال 1979 نسبت به فشارهای رو به رشد، با یک سیاست دو وجهی واکنش نشان داد. از یک سو سرکوب قدرتمندترین عناصر ناراضی و به ویژه هدف قرار دادن معارضین اسلام گرا در اواسط تا اواخر دهه 90 را در دستور کار قرار داد. از سوی دیگر در جهت تسکین و همدی با گروه های مختلف تلاش کرده و ژست و اعتبار سیاسی قابل توجهی به آنها داد. این سیاست،صدور قانون اساسی در سال 1992 و تشکیل مجلس شورا (که جنبه مشورتی داشت) در سال بعد را شامل می گشت که گام های سمبلیک محسوب شده، ره آورد آن تغییرت اندکی بودو این استراتژی دو وجهی برای مهار فشارهای داخلی و خارجی، محدود کردن دامنه سازش و اطمینان دادن به خاندان سلطنتی جهت حفظ انحصار خود بر قدرت سیاسی تدوین و اجرا شد.[7]

 

 

 

ساختار سیاسی حکومت

کشور پادشاهی عربستان سعودی کشوری عربی و اسلامی می باشد که بر اساس نظام پادشاهی وراثتی اداره می شود.نظام حکومتی عربستان سعودی بر اساس عقیده اسلامی استوار بوده و قوانین و نظام سیاسی آن از شریعت اسلامی الهام می گیرد . بر اساس ماده یک منشور سیاسی حکومت در عربستان ، اسلام دین رسمی این کشور بوده و قانون اساسی آن نیز قرآن و سنت نبوی می باشد . در همین ارتباط ماده پنج این منشور بیان می دارد:" که حکومت در بین فرزندان پادشاه موسس عبدالعزیز بن عبدالرحمن الفیصل آل سعود و فرزندان فرزندان آنها محصور می باشد که صالح ترین آنها برای حکومت بر اساس قرآن و سنت نبوی مورد بیعت قرار می گیرد". بر اساس همین ماده انتخاب ولیعهد و عزل وی جزء اختیارات پادشاه می باشد .